Uczeń w żałobie – jak szkoła może wspierać po stracie?

„Żałoba jest naturalnym, adaptacyjnym procesem psychicznym, odnoszącym się do każdego zdarzenia, w wyniku którego jednostka ponosi stratę kogoś lub czegoś dla niej ważnego.”
J. T. Mullan, M.M. Skaff, L.I. Peartin, Bereavement process: Loss, grief and resolution

Szkoła jako miejsce wsparcia

Nauczyciele i pedagodzy pełnią niezwykle istotną rolę w życiu dziecka – nie tylko jako osoby przekazujące wiedzę, ale również jako ważni dorośli, do których dziecko może się zwrócić w trudnym czasie.
Gdy uczeń doświadcza śmierci bliskiej osoby, szkoła staje się jednym z kluczowych miejsc, w których można (i trzeba) zaoferować mu wsparcie.

Wiemy, że wielu nauczycieli może czuć się nieprzygotowanych do rozmów na temat śmierci. Dodatkowe obowiązki i przeciążenie mogą sprawić, że reakcja na tak trudną sytuację wydaje się przytłaczająca. Jednak z rozmów z dziećmi wiemy, że nawet małe gesty – uważne spojrzenie, empatyczne słowo czy zrozumienie – mają ogromne znaczenie.

Do kompleksowego wsparcia potrzebna jest cała „wioska” – nie istnieje osoba, która byłaby w stanie spełnić wszystkie potrzeby osoby w kryzysie. Według The Public Health Model of Bereavement Support (Aoun et al., 2015) podstawowe wsparcie (ok. 60%) stanowią rodzina, przyjaciele i szkoła; następnie grupy wsparcia (ok. 30%), a dopiero na końcu plasuje się wsparcie specjalistyczne, takie jak psychoterapia czy terapia traumy (ok. 10%).

Jakie mogą być reakcje dziecka na stratę?

Zachowanie:

płacz / brak możliwości płaczu
śmiech / krzyk
nagłe zmiany nastroju
duża wrażliwość na bodźce
apatia / hiperaktywność
izolacja / niezdolność do bycia samemu
regres zachowań (moczenie się, ssanie kciuka)

Funkcje poznawcze:

kłopoty z koncentracją
problemy z myśleniem abstrakcyjnym
zaburzenia pamięci
szybkie przestymulowanie
trudność z dokończeniem zadań

Emocje:

smutek
wybuchy złości i gniewu
poczucie bezsilności i bezradności
strach przed utratą kolejnych bliskich osób
zazdrość
pustka
poczucie winy

Ciało:

ból (brzucha, głowy, serca)
silne napięcia w ciele
zmęczenie, brak energii
trudności z oddychaniem
szybkie marznięcie
drżenie

Relacje:

poczucie osamotnienia
milczenie, unikanie tematu żałoby
zawstydzenie związane z żałobą
konflikty
zazdrość, ból na widok szczęścia innych
„odpoczynek” w relacjach z obcymi osobami

Roland Kachler, niemiecki psycholog specjalizujący się w tematyce żałoby, opisuje ten proces jako przypływy bólu o zmiennej intensywności. Oznacza to, że żałoba nie znika, lecz zmienia się w ciągu całego życia.

Zalecane działania szkoły po otrzymaniu informacji o stracie dziecka

1. Gdy dowiesz się, że dziecko doświadczyło straty – pierwsze kroki

Pierwsze chwile po informacji o śmierci bliskiej osoby to czas kryzysu – zarówno dla dziecka, jak i dla nauczycieli.

Co warto zrobić natychmiast:

Poinformuj wychowawcę, dyrekcję oraz grono pedagogiczne o sytuacji ucznia – umożliwi to spójne i uważne działania.
Jeśli w szkole pracuje psycholog lub pedagog, umów się na krótkie spotkanie w celu omówienia możliwych form wsparcia i procedur. Nauczyciel/wychowawca nie powinien zostawać z tym sam.
Skontaktuj się z opiekunem dziecka (rozmowa telefoniczna lub spotkanie):
- zapytaj o szczegóły sytuacji (np. zmiany prawne, miejsce pobytu dziecka, planowany termin powrotu do szkoły);
- dowiedz się, czy dziecko korzysta z pomocy psychologicznej poza szkołą;
- zapytaj, czy rodzice/opiekunowie wyrażają zgodę na poinformowanie klasy – wcześniejsze zaopiekowanie tej sytuacji ogranicza plotki, nieporozumienia i szeptane komentarze;
- jeśli to możliwe, poinformuj również rodziców klasy – aby wspólnie wspierać dziecko i zapobiec dezinformacji.

2. Po powrocie dziecka do szkoły

Powrót do szkoły po stracie to dla dziecka trudny moment. Nawet jeśli z pozoru „nic się nie dzieje”, emocje mogą być głęboko ukryte.

Jak rozmawiać z dzieckiem:

Zaproponuj rozmowę indywidualną w spokojnej atmosferze.
Poinformuj dziecko, że wiesz o jego sytuacji i jesteś gotów je wspierać.
Powiedz, że inni nauczyciele również są świadomi sytuacji i będą starać się zadbać o jego poczucie bezpieczeństwa.
Zapytaj, czy chce, by klasa została poinformowana – niektóre dzieci nie chcą, by o ich żałobie mówiono publicznie.
Wskaż możliwość kontaktu z psychologiem/pedagogiem, jeśli będzie tego potrzebować.
Zapytaj wprost: „Czy jest coś, czego teraz potrzebujesz?”

Ważne:
Nie oceniaj reakcji dziecka. Nie umniejszaj przeżywanej żałoby, nawet jeśli dotyczy ona np. śmierci zwierzęcia, poronienia w rodzinie, utraty domu czy ważnej rzeczy. Dla dziecka to może być ogromna strata.

3. Spotkanie z klasą – jak rozmawiać z grupą

Jeśli opiekun i dziecko wyrazili zgodę na poinformowanie klasy, warto przeprowadzić krótkie, uważne spotkanie wychowawcze, które:

przeciwdziała plotkom i domysłom,
uczy dzieci, jak wspierać rówieśnika w trudnym czasie,
umożliwia wspólne przeżycie emocji (np. zapalenie świeczki, stworzenie plakatu wsparcia, rozmowę o emocjach).

Możesz skorzystać z książek wspierających dzieci w żałobie – ich listę znajdziesz na portalu dzieckowzalobie.pl.
Warto przeczytać z dziećmi wybrany tekst, porozmawiać o emocjach związanych z żałobą lub wykonać wspólną pracę plastyczną inspirowaną treścią książki. Jeśli to możliwe, zaproś do współpracy psychologa lub pedagoga szkolnego.

4. Jak mówić? Czego nie mówić?

Bycie świadkiem bólu dziecka jest trudne. Często, widząc czyjeś cierpienie, chcemy mu ulżyć, „coś powiedzieć”, zareagować – ale czasem dobre intencje prowadzą do słów, które mogą pogłębić trudności.

Czego nie mówić dziecku w żałobie:

„Nie płacz.”
„Wszystko będzie dobrze.”
„Minęło już tyle czasu, życie toczy się dalej.”
„Przynajmniej już go/jej nie boli.”
„Mama nie chciałaby, żebyś był smutny.”
„Widocznie taki był Boży plan.”

Takie słowa mogą sprawić, że dziecko poczuje się winne za swoje emocje lub niezrozumiane.

Co możesz powiedzieć jako nauczyciel:

„Jestem i będę tu dla Ciebie.”
„To, co się stało, jest bardzo trudne. Widzę, jak bardzo tęsknisz.”
„Czy jest coś, czego teraz potrzebujesz?”
„Czy chcesz porozmawiać? A może po prostu posiedzimy razem?”
„Nie mogę zmienić tego, co się stało, ale jestem tu z Tobą.”
„Zawsze możesz do mnie przyjść, jeśli będziesz chciał porozmawiać.”
„Nie wiem, co powiedzieć. Nie znam odpowiedzi na to pytanie.”

5. Pomoc zewnętrzna – gdzie szukać wsparcia

W sytuacji, gdy dziecko lub jego rodzina potrzebują dodatkowej pomocy, warto znać miejsca, do których można skierować potrzebujących.

Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci – Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę: 800 100 100 (bezpłatnie i anonimowo), grafik na stronie https://800100100.
Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży – Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę: 116 111, bezpłatny, czynny codziennie i całodobowo
Ośrodek Interwencji Kryzysowej – lokalny OIK w Twoim mieście/gminie (lista dostępna na stronach samorządów i MOPS/OPS)

Organizacje wspierające dzieci w żałobie:

Fundacja Panda Team – portal dzieckowzalobie.pl
Fundacja Hospicyjna oraz Fundacja Dzieci Osieroconych Tumbo Pomaga
Poradnie psychologiczne przy hospicjach
Poradnie psychologiczno-pedagogiczne

Każde dziecko przeżywa żałobę inaczej. Nasza gotowość do towarzyszenia, empatia i cierpliwość mogą pomóc mu przetrwać najtrudniejsze chwile.
Nie musisz znać odpowiedzi na wszystkie pytania.
Wystarczy, że jesteś – obecny, uważny i autentyczny