Praktyczne sposoby wsparcia dzieci w żałobie

W temacie wsparcia dzieci i młodzieży w żałobie mówi się wciąż zbyt mało i zbyt cicho. Przypisując dzieciństwu określenia takie jak beztroskie, wesołe, kolorowe, niejako wypieramy fakt, że ten okres może zostać przerwany lub zaburzony bardzo smutnymi, a wręcz traumatycznymi wydarzeniami. Jednym z nich jest śmierć bliskiej dziecku osoby. O ile śmierć babci czy dziadka bywa naturalną koleją losu, której można się w pewnym momencie spodziewać, o tyle śmierć rodzica w sile wieku albo ukochanego brata lub siostry jest wydarzeniem nienaturalnym, niespodziewanym i na zawsze zmieniającym dotychczasowe życie dziecka. W tej nieodwracalnej zmianie dziecko wymaga wsparcia kompleksowego, wielotorowego, uważnego, empatycznego i zaangażowanego. Takie wsparcie nie może spoczywać wyłącznie na barkach jednej osoby. Znane afrykańskie przysłowie mówi, że do wychowania dziecka potrzeba całej wioski. W sytuacji dziecięcej żałoby ta „wioska” jest potrzebna jeszcze bardziej – powinna być liczna, zaangażowana i współpracująca. Dziecko, które doświadczyło tak dotkliwej straty, powinno mieć wokół siebie wspierających dorosłych w każdym mikrośrodowisku, w którym funkcjonuje: w domu, przedszkolu, szkole, wśród przyjaciół i sąsiadów. Wszyscy powinni współdziałać, aby zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa, zrozumienia i przynależności.

Jakiego wsparcia potrzebują dzieci w żałobie?

Konkretne działania wspierające należy dopasować do wieku dziecka, rodzaju straty i codzienności, w której dziecko funkcjonuje. Poniżej przedstawiono uniwersalne praktyki wsparcia, z uwzględnieniem wieku i potrzeb dziecka. Bez względu na etap rozwoju dzieci potrzebują czuć się bezpieczne, wysłuchane, chciane, zaopiekowane i rozumiane.

Rozmowa

Szczera, prosta i bezpośrednia rozmowa jest kluczowa w procesie wspierania dziecka w żałobie. Im młodsze dziecko, tym bardziej konkretne komunikaty należy do niego kierować: „Czy chcesz, żebym tu była?”, „Czy chcesz o coś zapytać?”, „Czy chcesz się razem pobawić?”, „Czy potrzebujesz mojego towarzystwa?”. Jeśli rozmowa dotyczy zmarłej osoby, warto posiłkować się konkretnymi rekwizytami, np. zdjęciami lub przedmiotami kojarzącymi się z tą osobą. Ze starszymi dziećmi, które potrafią już myśleć abstrakcyjnie, można rozmawiać głębiej o uczuciach, wspomnieniach i trudnościach.

Bezpieczeństwo

Dziecku należy zapewnić spokojne, bezpieczne miejsce przeżywania straty. Dla niektórych będzie to jego własny dom i znany pokój, dla innych – ciepły kąt u bliskiej osoby, np. u babci czy cioci, w przestrzeni, w której brakuje trudnych bodźców przypominających o zmarłym.

Stałość i brak zmian

Im młodsze dziecko, tym ważniejsze jest utrzymanie stałości otoczenia, rytuałów i relacji. Krótko po śmierci bliskiej osoby nie należy zmieniać miejsca zamieszkania ani wprowadzać znaczących zmian w rutynie – o ile to możliwe. Dotyczy to także pomocy psychologicznej. U młodszych dzieci często zaleca się współpracę pośrednią: to rodzice lub opiekunowie pracują z psychologiem, a dopiero potem wprowadzają zalecenia w praktyce.

Miejsce pamięci – nie tylko na cmentarzu

Wielu dzieciom potrzebne jest fizyczne miejsce pamięci w codziennej przestrzeni: fotografia, świeca, kwiaty czy drobiazgi mogą tworzyć symboliczny kącik pamięci. Dziecko może tam zatrzymać się, wspomnieć, ozdobić to miejsce z okazji urodzin czy rocznicy. Młodszym pomaga konkret, starszym – możliwość zadumy i bliskości. Takie „ołtarzyki” są obecne w różnych kulturach, m.in. we Włoszech czy w tradycji meksykańskiej podczas Dia de los Muertos.

Towarzysz w żałobie

Wielu specjalistów zaleca opiekę nad zwierzęciem – psem, kotem lub mniejszym pupilem, gdy opieka nad dużym zwierzęciem jest niemożliwa. Obecność zwierzęcia pomaga skupić część uwagi na opiece, a także daje możliwość wyrażania uczuć i przelewania emocji. Spacery z psem mogą stać się codziennym rytuałem, łączącym ruch, kontakt z naturą i chwilę na przepracowanie emocji.

Kojąca moc natury

Kontakt z naturą działa terapeutycznie – od spacerów, poprzez obserwację przyrody, aż po sport i aktywności outdoorowe. Wiele osób w żałobie odczytuje zjawiska przyrodnicze jako symboliczne znaki od zmarłych: tęcze, motyle, ptaki, refleksy światła. Japończycy mają nawet słowo komorebi, opisujące światło przenikające przez liście – zjawisko, które często bywa odbierane jako kojące i niemal mistyczne.

Oderwanie od codzienności

Wycieczki i krótkie wyprawy działają terapeutycznie, zwłaszcza u dzieci. Zmiana otoczenia pozwala odetchnąć od intensywnych przeżyć, skupić się na „tu i teraz” i budować balans między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Odkrywanie nowych miejsc daje poczucie, że mimo żałoby życie może być pełne ciekawych doświadczeń.

Terapia indywidualna

Polecana szczególnie starszym dzieciom i nastolatkom, którzy rozumieją sens takiej pracy i chcą z niej korzystać. Najlepiej wybierać specjalistę pracującego zarówno z dziećmi i młodzieżą, jak i w tematyce żałoby. U młodszych – jak wcześniej wspomniano – często bardziej skuteczna bywa praca pośrednia z opiekunami.

Terapia grupowa

To niezwykle ważna forma wsparcia. Kontakt z rówieśnikami, którzy doświadczyli podobnej straty, otwiera dziecko na nowe spojrzenie: „Nie jestem sam”. Dzieci widzą, że inni przechodzą podobną drogę, ale każdy jest na innym jej etapie. Spotkania grupowe wzmacniają poczucie wspólnoty, normalizują emocje i uczą, że mimo bólu można nadal doświadczać radości. Arteterapia Istnieje wiele form pracy terapeutycznej poprzez sztukę. Dla jednych dzieci zwykłe malowanie farbami jest uwalniające i terapeutyczne, dla innych konieczne są bardziej zaawansowane techniki. Sztuka od zawsze służyła do wyrażania emocji – zarówno wizualna, jak i literatura, poezja, muzyka, piosenka czy taniec. Dobór form arteterapii zależy od wieku, preferencji i temperamentu dziecka.

Dla młodszych dzieci

Tworzenie prezentów dla zmarłej osoby – figurek z modeliny, plasteliny, naturalnych materiałów (kasztanów, kamyków), serduszek, obrazków, bransoletek, wisiorków i pudełeczek – pozwala przelewać emocje na konkretne przedmioty. Mogą one trafić do kącika pamięci lub zostać z dzieckiem jako symboliczna pamiątka.

Zabawki antystresowe i rękodzieło

Zarówno dzieci, jak i nastolatkowie mogą tworzyć własnoręczne przedmioty wspierające ich emocjonalnie: gniotki, breloczki, bransoletki pamięci z imieniem bliskiej osoby, naszyjniki, małe talizmany, które symbolicznie podtrzymują więź ze zmarłym.

Dla starszych dzieci i nastolatków

Pisanie listów, tworzenie wierszy, piosenek, malowanie obrazów czy fotografia to doskonałe narzędzia pracy z emocjami. Coraz popularniejsze stają się fototerapeutyczne spacery, które łączą twórczość z kontaktem z naturą. Często praktykowane jest również malowanie kamieni, które można pozostawić w miejscu pamięci, ukryć w przestrzeni kojarzącej się ze zmarłym lub nosić przy sobie. Do form arteterapii należą również witraże, lampiony, malowanie na szkle, tworzenie zniczy, wieńców i dekoracji nagrobnych.

Literatura jako element arteterapii

Bajki terapeutyczne pomagają młodszym dzieciom zrozumieć emocje poprzez świat zwierząt i elementy fantastyczne. Młodzież i dorośli korzystają z literatury faktu i powieści, w których mogą odnaleźć własne doświadczenia. Czytanie o emocjach, których sami doświadczają, pomaga nazwać uczucia i uporządkować własną historię.

Rytuały w żałobie

Rytuały są niezwykle ważnym elementem przeżywania żałoby. Pomagają oswoić szczególne dni – urodziny, rocznice, ważne daty – które mogą wywoływać intensywne emocje związane z brakiem bliskiej osoby. W tych momentach warto uważnie wsłuchać się w potrzeby dziecka, nawet jeśli odbiegają od tradycji.

Gdy dziecko nie chce iść na cmentarz

Nie należy go do tego zmuszać. Zamiast tego można zaproponować aktywności związane ze zmarłą osobą, np.:

Wycieczkę w miejsce, które lubiła lub chciała odwiedzić.
Odwiedziny ulubionego miejsca w okolicy i wykonanie symbolicznego gestu: wypuszczenie balona w kształcie serca, narysowanie dużego serca kredą, powieszenie drobnej pamiątki na drzewie.
Zawieszenie kłódki z grawerem na moście lub przy ulubionym zbiorniku wodnym zmarłej osoby.
Ukrycie pomalowanego kamienia w miejscu, które przypomina o zmarłym.

Listy do zmarłych

Dziecko może pisać listy na urodziny, rocznice albo w momentach nasilonej tęsknoty. Listy można przechowywać w specjalnym pudełku, które z czasem stanie się świadectwem zmian w procesie żałoby. Listy można również symbolicznie „wysłać”, np.:

spalając je w ognisku, gdy skry „niosą” wiadomość ku niebu,
wrzucając do rzeki.

Ważna uwaga ekologiczna: Należy zadbać o minimalizowanie szkód dla środowiska – listy powinny być pisane na cienkim, biodegradowalnym papierze, a balony z helem powinny być małe i używane wyłącznie indywidualnie.

Kontynuowanie pasji zmarłej osoby.

W szczególne dni można:

uprawiać sport, który kochała,
obejrzeć jej ulubione filmy,
posłuchać muzyki, którą lubiła,
wspólnie grać lub śpiewać piosenki kojarzące się z tą osobą.

Radosne rytuały

Można stworzyć zwyczaj sprawiania sobie przyjemności w dniu urodzin zmarłej osoby:

wypad do kina,
wyjście do parku wodnego, trampolin lub parku rozrywki,
rodzinna wycieczka rowerowa,
wieczór gier z bliskimi zmarłego.

To sposób na uczczenie pamięci poprzez wspólnotę i radość.

Troska o dzieci

W rocznice, święta i urodziny zmarłego warto skupić się przede wszystkim na potrzebach żyjących – zwłaszcza dzieci. Można podarować im drobny prezent, poświęcić więcej czasu, przytulić i okazać wspierającą obecność. Dorośli powinni zrobić wszystko, by dziecko zobaczyło, że mimo straty dzieciństwo nadal może być kolorowe i wypełnione różnymi emocjami – tymi trudnymi i tymi dobrymi. Rodzina i bliscy dziecka powinni, przynajmniej na czas żałoby dziecka, odłożyć na bok konflikty i zjednoczyć się – tak jak mówi afrykańskie przysłowie – aby jak najskuteczniej je wesprzeć.