Naucz się pomagać

Kiedy brakuje słów, po prostu bądź.

Dowiedz się jak wspierać dziecko w żałobie.

Poznaj 10 ważnych wskazówek, jak wspierać dziecko w żałobie. Dowiedz się, czym jest dziecięca żałoba, jak rozmawiać o śmierci, co mówi zachowanie dziecka i kiedy warto szukać dodatkowego wsparcia.

Drogowskaz pierwszy

Dzieci i nastolatkowie mogą przeżywać stratę na swój własny sposób. To, co widzisz, jest częścią ich próby poradzenia sobie z nową dla nich rzeczywistością.

Nie każde dziecko musi płakać i okazywać smutek. Czasami, po stracie bliskiej osoby, zachowuje się „normalnie”, tak jakby nic się nie wydarzyło. Może się śmiać, żartować, oglądać swoje ulubione filmy lub tańczyć podczas rodzinnego spotkania. Mogą pojawić się słowa: „Mam to gdzieś” lub „Stało się. I tak już nic się nie zmieni, więc po co się tym przejmować”. Jednak za tymi słowami często kryje się lęk i strach przed tym, że gdy pozwolę sobie czuć, mogę się rozsypać.

Pamiętaj, że młodsze dzieci mogą „wracać” do tematu straty wielokrotnie. Dziecko może zadawać te same pytania, jakby chciało upewnić się, że to naprawdę się wydarzyło. To nie oznaka braku zrozumienia, ale sposób radzenia sobie z nową i trudną rzeczywistością.

Spróbuj pokazać dziecku, że ma prawo przeżywać żałobę na różne sposoby. Nie oceniaj, staraj się nazywać emocje i po prostu bądź obok.

Możesz powiedzieć: „Każdy z nas może zareagować inaczej, gdy kogoś straci. Jestem z Tobą, jeśli będziesz chciał_a pogadać”

Drogowskaz drugi

Bądź w pobliżu- nawet jeśli dziecko nie chce opowiadać o tym, co czuje.

Opowiadanie za pomocą słów nie jest jedynym sposobem komunikowania się przez dziecko. Często wiele może powiedzieć nam jego zachowanie, wyraz twarzy, sposób, w jaki siedzi obok nas. Jeśli w danym momencie dziecko nie chce rozmawiać uszanuj jego potrzebę. Nie zmuszaj do rozmowy i opowiadania. Młodzież często może próbować radzić sobie samodzielnie, by nie „obciążać” innych. W takich momentach warto być blisko, ale nie natarczywie- oferując pomoc, ale szanując granice i wypowiedziane przez dziecko „STOP”.

Czasami więcej znaczy po prostu wspólnie spędzony czas: siedzenie na kanapie, spacer, pomoc w odrabianiu lekcji czy jedzenie popcornu w kinie. Dla dziecka będzie to sygnał: „Nawet, gdy nie wiem, co mam powiedzieć, to nie muszę być sam_a”.

Możesz powiedzieć: „Widzę, że trudno Ci mówić o tym, co się w Tobie dzieje. Nie musisz tego robić, jeśli nie czujesz się gotowy_a. Jestem obok, nawet jeśli chcesz po porostu posiedzieć w ciszy”.

Drogowskaz trzeci

Nie unikaj tematu śmierci. Rozmawiaj o zmarłej osobie tak, jak o kimś, kto był i jest ważny.

Często odczuwamy potrzebę, by jak najdalej odejść od tematu straty, ponieważ obawiamy się, że samo wspomnienie może otworzyć jakąś bolesną ranę. Okazuje się jednak, że im bardziej unikamy tego tematu, tym bardziej może towarzyszyć nam poczucie zagubienia. Dzieci i nastolatki mogą mieć potrzebę rozmowy o osobie zmarłej, dopytywania o jej życie, porządkowania wspomnień. Możesz powiedzieć: „Pamiętasz, jak babcia śmiała się z Twoich żartów?” Lub „Masz jakieś wspomnienie z tatą, które szczególnie lubisz?”.

Drogowskaz czwarty

Pomóż dziecku nazywać emocje- one nie są złe, tylko ludzkie.

Często, gdy przeżywamy trudne emocje, możemy czuć się zagubieni. Ich mieszanie się może prowadzić do emocjonalnego chaosu. Szczególnie dzieci i natolatki mogą mieć trudność z rozpoznaniem tego, co się w nich dzieje. To, co możemy zrobić, to zauważać, nazywać i tworzyć przestrzeń dla tych emocji. Pamiętaj również, że nie ma „złych” i „dobrych” emocji. Każda z nich: złość, smutek, radość, lęk, bezsilność, wstyd- ma swoje miejsce. Zamiast pytać: „Dlaczego się tak zachowujesz?” Możesz powiedzieć: „Widzę, że ostatnio dużo się złościsz. Może to przez to, co się wydarzyło?”

Watch video

Po prostu bądź obok.

„Wspieranie młodych osób w żałobie zaczyna się od słuchania – nie od naprawiania.”

Judith A. Cohen

Psychiatra dzieci i młodzieży

Drogowskaz piąty

Dzień po dniu- rutyna daje oparcie w chaosie.

Dla dziecka (i nastolatka również) ważne jest, by w ich życiu istniał stabilny fundament. Gdy przeżywamy trudne chwile, nawet drobne rytuały mogą być jak chwile oddechu w czasie sztormu. Kolacja o tej samej porze, wspólne wyjście z psem, ulubiony serial na Netflixie- to nie zaprzeczenie straty, ale sposób budowania oparcia. W świecie, który nagle stał się nieprzewidywalny, codzienne rytuały pomagają dzieciom w odzyskiwaniu poczucia sprawczości i bezpieczeństwa. Możesz powiedzieć: „Wiem, że teraz jest Ci bardzo trudno, ale to dla mnie ważne, byśmy wspólnie mogli jeść śniadania, tak jak robiliśmy to zawsze”.

Drogowskaz szósty

Możesz podzielić się z dzieckiem tym, że Tobie również jest smutno. Autentyczność buduje zaufanie.

Dziecko jest świetnym obserwatorem nas, dorosłych. Często wyczuwa, gdy coś przed nim ukrywamy lub o czymś nie chcemy mu powiedzieć. Pamiętaj, że dziecko nie potrzebuje „superbohatera”, tylko dorosłego, który jest prawdziwy, czujący, czasami i cierpiący czy płaczący.

Mówiąc: „Też tęsknie. Nie wiem, co powiedzieć, ale chcę być przy Tobie” – tworzysz atmosferę bezpieczeństwa i bliskości.

Drogowskaz siódmy

Daj dziecku przestrzeń na własne pożegnanie- nie musi wyglądać „poważnie”.

Dla jednego dziecka będzie to napisanie listu, dla innego oprawienie wspólnego zdjęcia, napisanie piosenki czy wrzucenie bliskich im słów na Instragramie czy Tik-Tok. Nie oceniaj- to forma, która może pomóc upamiętnić relację z osobą zmarłą. Możesz zapytać: „Chciał(a)byś coś zrobić, żeby pożegnać babcię? Może masz jakiś sposób, który byłby dla Ciebie okej?”

Pomóż nam pomagać.

Drogowskaz ósmy

Rozmawiaj z nauczycielami lub opiekunami dziecka- warto, by wiedzieli , co się dzieje.

Dziecko sporą część dnia spędza poza domem. Szkoła może być dla dziecka ważnym miejscem, które przypomina o codzienności. Jeśli wiemy, że w szkole mamy wspierających pedagogów, psychologa czy wychowawcę, warto umówić się na rozmowę dotyczącą sytuacji dziecka. Wspólnie można wtedy ustalić, jak reagować w momentach trudnych. Dziecko nie musi wszystkiego dźwigać samodzielnie, gdy jest poza domem. Ważne, by byli wokół niego uważni dorośli, którzy będą gotowi pomóc. Warto też uprzedzić dziecko o rozmowie z wychowawcą, by nie miało poczucia, że coś dzieje się „za jego plecami”.

Drogowskaz dziewiąty

Obserwuj zmiany w zachowaniu dziecka- to może być sygnał, że potrzebuje więcej wsparcia.

Wycofanie, agresja, impulsywność, unikanie kontaktu- nie zawsze są oznaką buntu. Często to forma komunikatu: „Nie radzę sobie”. W takich momentach unikaj karania dziecka, czy zdań typu: „Bądź dzielny”, „Nie płacz”, „Ona/On jest w lepszym miejscu”. Mogą one blokować emocje dziecka i wywoływać w nim poczucie winy.

Możesz powiedzieć: „Coś się dzieje? Widzę, że ostatnio trudniej Ci wyjść z domu, nie masz ochoty na spotkania z Basią. Jestem, gdybyś mnie potrzebował_a”.

Drogowskaz dziesiąty

Nie bój się prosić o pomoc - nie musisz być silny za dwoje.

Często rozmowa z psychologiem może przynieść dziecku ulgę, szczególnie jeśli nie chce „obciążać” swoich najbliższych. Zaproponowanie dziecku takiej formy wsparcia to nie oznaka słabości, tylko wyraz troski. W trudnych momentach ważne jest, byśmy tworzyli całą sieć wsparcia dla siebie i dziecka.

Również Ty, jako dorosły, masz prawo szukać pomocy. Nie musisz wiedzieć wszystkiego, ani zawsze być spokojny. To ważne, by dbając o innych pamiętać również o sobie.

Życzę, by te drogowskazy stawały się punktami odniesienia w sytuacji wewnętrznego chaosu. Wasza obecność jako dorosłych, którzy wspierają dzieci doświadczające żałoby jest nieoceniona. Nie bójcie się pytać, sięgać po pomoc dla siebie, gdy czujecie zagubienie. Każdy z nas może się zgubić, lecz ważne, by szukać ścieżek powrotnych.

Aleksandra Muniak – psycholożka, interwentka kryzysowa.

Universities & Cources